КРЫМ - паўвостраў КАХАННЯ. Культура, мастацтва, знакамітасці
Пярэстая сумесь нацыянальных культур праймае паўсядзённае жыццё, а гістарычная спадчына і архітэктура нібы сабраныя для грандыёзнай музейнай экспазіцыі. І як нідзе ў міры, скалы і гроты, палацы і паркі, фантаны і альтанкі, скульптуры і карціны, вершы і музыка ўтойваюць у сабе каханне, запал, насланне, таямніцу…
Антычнасць пакінула нам мноства легенд і міфаў, запісаных старажытнагрэцкімі навукоўцамі і паэтамі. Геракл у пошуках зніклых быкоў сышоўся з мясцовай змееногой багіняй і ад іх малодшага сына пахабна племя скіфаў. Гераклейский паўвостраў – частка земляў Севастопаля. Знакаміты малюнак адпачывальніка Геракла знойдзена ў Еўпаторыі.
Герой Траянскай вайны Ахилл нарадзіўся на берагах Керчанскага праліва, а пасля смерці перанесены ўсходней Тарханкута, дзе ў моры былі каса Ахиллов Дром (бег) і выспа Ахилла. Яшчэ адзін персанаж Гамера – жрыца Іфігенія была перанесеная ў Таўрыду і павінна была прынесці ў ахвяру багіні мясцовых піратаў двух палонных, адзін з якіх быў яе родным братам. Гэтая гісторыя скончылася ўдалым вяртаннем на радзіму, пакінуўшы Крыму толькі скалы Орест і Пилад у моры ў мыса Фиолент і скалу Іфігенія ў Фороса.
Крывавыя абрады тавров можна сабе прадставіць у пячорных свяцілішчах, адно з якіх вельмі красамоўна завецца Бин-баш-коба – Пячора Тысячы чэрапаў. Фалічныя абрысы прыродных алтароў – наймагутных сталагмитов – кажуць аб тантрычным характары абрадаў і простым чалавечым жаданні атрымаць пабольш приплода ад быдла. З багіняй Паннай звязаны мыс Парфен у Севастопаля, Партенит у Алушты і мноства іншых месцаў.
Што дакранаецца скіфаў, то любоўная гісторыя (дакладней гісторыя масавай здрады), звязаная з імі, дазваляе сказаць, што Крым радзіма паліцыянтаў. Скіфы першыя ў сусветнай гісторыі авалодалі сакрэтам масавай вытворчасці жалезнай зброі. Іх кароткія мячы акинаки зрыньвалі ў паніку егіпцян і ізраільцян, персаў і халдзеяў. Па старажытнагрэцкай легендзе, 28 гадоў скіфы панавалі ў Азіі, і за гэты час жонкі іх сышліся з рабамі і нарадзілі мноства дзяцей. Уся гэтая гвардыя, пазнаўшы аб вяртанні скіфаў, аказала ім узброены адпор тымі жа акинаками. Тады адзін скіф, нагадаўшы ўсім, што гэта ўсяго толькі рабы, пайшоў на іх, гучна пляскаючы пугай. Рабы і іх нашчадства разбегліся, а скіфы з тых часоў сталі ўдасканальвацца ва ўжыванні пугі супраць ворагаў.
За гэта іх уменне грэцкія полісы і куплялі скіфаў у якасці дзяржаўных (гэта значыць полісных, паліцыянтаў) рабоў. Жыццё і правы такога раба былі хутчэй блізкія да цяперашніх вайскоўцаў наймітам. Зброя супраць вольных грамадзян ужываць было нельга, ну а хвастануць пугай за занадта дэмакратычныя выказванні на агоре – суцэль.
Хрысціянская эра адзначылася цудамі і подзвігамі ў імя кахання да Хрыста. Пачаліся яны са святога Клімента, першага біскупа Рыму, пасвечанага яшчэ святым Пятром. У Херсонесе Таўрычным, тады рымскай калоніі, ён прыняў пакутніцкую смерць. Святы Іяан Гоцкі, выхадзец Партенита, уславіўся тым, што ў 787 году на VII Сусветным саборы ў Никее выступіў у абарону иконопочитателей, а вярнуўшыся ў Крым, узначаліў паўстанне супраць хазар. Святы князь Кіеўскі Ўладзімір прыняў у Херсонесе вадохрышча, а затым хрысціў Русь у 988 году. Зварот наўгародцаў і іх князя Бравлина адбылося некалькі раней, дзякуючы святому Стэфану Сурожскому. Яшчэ мноства адданняў захоўваюць скалы, гроты і крыніцы, прычым часта адны і тыя жа святыні пачытаюць і хрысціяне, і мусульмане Крыму.
Нядаўна кананізаваны святы Лука, архібіскуп Сімферопальскі і Крымскі, у гады кіравання Сталіна які захаваў пэўнасць праваслаўю, а пасля смерці явивший несумнеўныя цуды ў шматлікіх краінах.
Часы Крымскага ханства былі нястрымныя і бязмежныя не толькі ў бітвах, скарбах, балях і вытанчаных задавальненнях. Дынастыя Гераев (Гиреев) заступалася навукам і мастацтвам і адрознівалася ў сваіх атожылках разнастайнымі талентамі. Заснавальнік дынастыі Хаджы Герай выхоўваўся пры двары Вялікага князя Літоўскага Вітаўта. Для дужання за незалежнасць ад Залатой Арды абапіраўся на шматнацыянальную культуру Крыму ў звязе з абшчынамі караімаў, генуэскими калоніямі і хрысціянскай Готией (Мангупским княствам). У сярэдзіне 15 стагоддзі ён перанёс сталіцу ў Кырк-Ер (Чуфут-кале), паклаўшы пачатак самабытнай крымска-татарскай культуры. Заклікаючы сваіх падданак прымаць іслам, ён, як і ўсё яго паслядоўнікі, заступаўся Ўспенскаму праваслаўнаму пячорнаму кляштару. Заслужыў у народзе мянушка "Мелек" (Анёл) і паклаў трывалыя асновы традыцыям верацярпімасці.
Хан Газы II Герай (1551-1607) уславіўся не толькі вайскоўцамі перамогамі, але і мастацтвам каліграфіі, гульнёй на саазе і музычнымі творамі, паэмамі "Ружа і Салавей", "Кава і Віно", хупавымі вершаванымі мініяцюрамі – бейтами і газэлямі. Атрымаў мянушку "Бора" (Бура) за неўтаймоўны нораў і палкасць.
Мноства лірычных твораў стварыў таксама хан Бахадыр I Герай (1602-1641), у гісторыю палітыкі ён увайшоў сваімі поп ы тками пагадніць Масковію і Турцыю.
Хан Мехмед IV Герай (1610-1674) сябраваў з Польшчай і падтрымліваў запарожскіх козаков у іх дужанню за вызваленне Ўкраіны ад Масковіі. Празваны "Софу" (мудры) за філасофскія паэмы, будынак школ і лазняў, падтрымку навукоўцаў.
Сваёй дабрачыннасцю, будаўніцтвам фантанаў і лазняў уславіўся хан Ислям III Герай (1604-1654), саюзнік Багдана Хмяльніцкага ў яго дужанню за незалежнасць Украин ы ад Польшчы.
Самым знакамітым у гісторыі культуры быў і застаецца хан Кырым Герай (1717-1769), заснавальнік стылю “крымскае ракако”, прыхільнік і знаўца ўсяго французскага. Але створаныя па ім загаду “Фантан Слёз” і Дюрбе Диляре Бикечь сталі сусветна вядомыя толькі дзякуючы таленту Аляксандра Пушкіна.
Наогул, ад знішчэння ханскі палац пры сталінскай дэпартацыі выратавалі двое - вялікі сын эфіёпскага народа і рускай арыстакратыі А.З. Пушкін, які пабыў у Крыму ў 1820 году, і вялікая немка імператрыца Расеі Кацярына II, гостившая ў Бахчысарайскім палацы ў 1787 году падчас самога дарагога тура ўсіх часоў і народаў.
Уласна кажучы, з Кацярыны Вялікай і яе вялікіх палюбоўнікаў у Крыму пачынаецца эпоха еўрапейскай культуры, еўрапейскіх знакамітасцей і зорак. А ад Марка Твена да іх дадаліся і амерыканскія, з Пабла Нерудой – лацінаамерыканскія.
Рускія, украінскія і беларускія класікі ў Крыму знаходзілі здароўе для цела і прастор для духу. І вядома, каханне, якой у Крыму дыхае кожны камень і кожная хваля.
І хваля за хваляй у канцэртныя залы, забаўляльныя цэнтры і начныя клубы нашых курортаў накатваюць усе зоркі нашых дзён.
